Φωτογραφία και κείμενο

Τελικά, η φωτογραφία είναι ενενήντα εννιά τις εκατό μπίζνες, επαφές και πολιτική και ένα τις εκατό δημιουργικότητα. Rankin

Τελευταία παρατηρούμε όλο και περισσότερο να συνοδεύονται οι φωτογραφίες με κείμενα. Γενικές σκέψεις, πληροφορίες για τη λήψη, αναφορά στον εξοπλισμό, ποιήματα, αποσπάσματα από διηγήματα κ.ά. Ενώ άλλες φορές έχουμε συνδυασμό φωτογραφίας και μουσικής – οπότε πάλι έχουμε κείμενο, τους στίχους. Επίσης ότι συνοδεύεται από μουσική χρωματίζεται έτσι κι αλλιώς συναισθηματικά από αυτήν.

Το να γίνει αυτό λίγες φορές από έναν φωτογράφο δεν είναι φυσικά κακό! Βλέπεις ένα ποίημα που σου θυμίζει μια φωτογραφία και θέλεις να το μοιραστείς. Εξάλλου υπάρχουν δουλειές που εξαρχής έχουν δημιουργηθεί μαζί με κείμενο και τότε έχουμε μια νέα σύνθεση, αλλά και είδη φωτογραφίας (όπως το ρεπορτάζ και η ταξιδιωτική) που το προϋποθέτουν. Αλλά όταν γίνεται κατά κόρον υπάρχει πρόβλημα. Έχετε δει ποτέ ζωγράφο, γλύπτη ή μουσικό δίπλα σε κάθε έργο του να βάζει και όλα αυτά τα πράγματα; Ποιήματα γνωστών ποιητών που ταιριάζουν με το θέμα, τις σκέψεις που έκανε σε σχέση με τον πίνακα, το χρόνο που χρειάστηκε ή αναφορά στα λάδια που χρησιμοποίησε ή τη μάρκα κιθάρα έχει; Από πού πήρε το μάρμαρο και πόσες ώρες έφτιαχνε το γλυπτό;

Η φωτογραφία έκανε μεγάλους αγώνες από την εποχή του Πικτοριαλισμού και ύστερα ώστε να αναγνωριστεί σαν τέχνη. Όταν εμείς νιώθουμε την ανάγκη να υποστηρίξουμε τις φωτογραφίες μας με κείμενα, ποιήματα, μουσικές, ακριβά τυπώματα και κάδρα και οποιοδήποτε μη φωτογραφικό μέσο,  τότε την υπονομεύουμε. Υπονομεύουμε τόσο τη συγκεκριμένη φωτογραφία όσο και γενικότερα την αγαπημένη μας τέχνη.  Αρνούμαστε τη δύναμή της να σταθεί χωρίς τίποτε άλλο παρά μονάχα με αυτό που δείχνει. Είτε είναι για βραβείο είτε μια μέτρια προσπάθεια έχει τα μέσα να μιλήσει από μόνη της.

Τα κείμενα είναι για τους συγγραφείς και οι φωτογραφίες για τους φωτογράφους. Δεν πρέπει να λέμε στο θεατή μας τι να δει, πώς και γιατί. Ποιες ήταν οι προθέσεις μας, οι σκέψεις και η συνολική προσπάθεια. Ο φακός, η μηχανή, τα φίλτρα και οι καιρικές συνθήκες. Εξάλλου οποιοδήποτε έργο τέχνης μπορεί να περιγραφεί με λέξεις, τότε είναι περιττό και κρατάμε μόνο τις λέξεις.

Μα για να δείξεις τη δουλειά σου κάπου (σε περιοδικά, διαγωνισμούς, εκθεσιακούς χώρους) σου ζητούν πια και κείμενο θα μου πείτε. Εντάξει, αν μας το απαιτούν θα το κάνουμε. Και εγώ όταν στέλνω δελτίο τύπου για έκθεση που οργανώνω αναγκαστικά το κάνω – κάτι πρέπει να πεις για να τραβήξεις το ενδιαφέρον του κοινού και να δει τη δουλειά σου. Μπορούμε όμως να πούμε κάτι γενικόλογο, χωρίς πολύπλοκες θεωρητικές αναλύσεις και προσπάθεια να εξηγήσουμε τη δουλειά μας σε σημείο που να γίνει περιττός κόπος κάποιος να έρθει να την δει. Ή όταν έρθει να του έχουμε δώσε ήδη οδηγίες τι να δει, πώς και γιατί.

Ακολουθούν λίγα αποσπάσματα από το βιβλίο μου «Η Φωτογραφία ως Τέχνη» (θα εκδοθεί τέλη 2026).

Η δουλειά μου είναι πάντα  βήματα μπροστά από ότι αναφέρω για αυτήν. Αδυνατώ, εκείνη τη στιγμή, να πω γιατί φωτογράφισα κάτι με ένα συγκεκριμένο τρόπο ή έστω γιατί το φωτογράφισα!  Edward Weston

Η χρήση κειμένου μαζί με τη φωτογραφία δημιουργεί μια νέα σύνθεση. Δείχνει πώς “πρέπει” να διαβαστούν οι φωτογραφίες, κατευθύνει. Είναι κάτι που κάποιοι φωτογράφοι το αποφεύγουν (δεν θέλουν ούτε τίτλους και πολύ περισσότερο λεζάντες), ενώ άλλοι το χρησιμοποιούν τόσο που ξεχνάμε τις φωτογραφίες τους και μένουμε σε αυτό. Όλα αυτά είναι ανάλογα με τις προθέσεις του φωτογράφου και αναφερόμενοι σε διάφορα αισθητικά ρεύματα (π.χ. dada, εννοιολογική τέχνη κ.α.) το έχουμε συζητήσει σε άλλα κεφάλαια. Για περισσότερα προτείνω το βιβλίο του Κωστή Αντωνιάδη, Λανθάνουσα Εικόνα που εξηγεί αναλυτικά όλες τις σχετικές παραμέτρους.

Με αφορμή τα πολλά κείμενα που αφορούν τη δουλειά του Jeff Wall γράφει ο J. Stallabrass (2018, σ. 144): «Πολλαπλές αναγνώσεις, αοριστία και μια αποστροφή προς την «ουσιοκρατία» αποτελούν τους στυλοβάτες αυτού του διαλόγου, που αποπνέει ένα μεθυστικό άρωμα μεταμοντέρνου μυστικισμού. Διατηρούν επίσης στενή σχέση με την παραμυθία που προσφέρει η τέχνη, υποτίθεται, ως συμπλήρωμα στη μαζική κουλτούρα και την εργασιακή ζωή.»

Γενικότερα να σχολιάσουμε εδώ ότι όπου υπάρχει κείμενο (έστω τίτλοι ή λεζάντες), μουσική, βίντεο και άλλα μέσα τότε έχουμε αναμφισβήτητα διαφορετικό νόημα από ότι θα είχαν απλά οι φωτογραφίες μόνες τους – δεν έχει να κάνει με το αν είναι καλό ή κακό αυτό, απλά είναι διαφορετικό. Και να θυμόμαστε ότι τα πολλά λόγια είναι φτώχεια (καλλιτεχνική... εκτός αν είσαι εννοιολογικός καλλιτέχνης, αλλά κι εκεί πρέπει να είσαι σύντομος και περιεκτικός).

Υπάρχουν φυσικά και δημιουργοί που θεώρησαν τον τίτλο μέρος του έργου τους και πρόσεχαν πολύ αυτό το θέμα. Ο Man Ray για παράδειγμα, επηρεασμένος και από το φίλο του Marcel Duchamp, πίστευε ότι ένας πονηρός (προβοκατόρικος) τίτλος βοηθάει τη φωτογραφία να βρει πιο εύκολα δημοσιότητα στα ΜΜΕ, άρα και γενικότερη προβολή.

Μερικά παραδείγματα φωτογράφων που χρησιμοποιούν κείμενο: Robert Cummings, Hilda Schuman, Betty Lee, Carrie Mae Weems, Robert Heinecken, Barbara Kruger, Mary Kelly κ.ά.

Μια ενδιαφέρουσα περίπτωση είναι όταν χρησιμοποιείται το κείμενο για να αλλάξει όλο το πλαίσιο ανάγνωσης των φωτογραφιών και να χειραγωγήσει. Ο Γιάννης Σταθάτος παίζοντας με την αληθοφάνεια των συγκεκριμένων φωτογραφιών στη σειρά του «Το Βιβλίο των Χαμένων Πόλεων» (1998), γράφοντας κείμενα που παραπέμπουν σε αρχαίους συγγραφείς, πείθει το κοινό (ακόμη και ειδικούς) ότι μιλάει στα αλήθεια για πόλεις που χάθηκαν και δείχνει τα ίχνη τους.

Στα εγκαίνια της έκθεσης του Ara Güler στο Μπενάκη μετά τους λόγους των ειδικών ζήτησαν από το φωτογράφο να πει και αυτός κάτι. Και είπε τα εξής: Σας ευχαριστώ πολύ, ότι έχω να πω θα το δείτε στις φωτογραφίες μου! 

Επίλογος:

Προσωπικά αποφεύγω ακόμα και τους τίτλους στις φωτογραφίες μου, αλλά και στις εκθέσεις που επιμελούμαι. Επίσης τα δελτία τύπου που γράφω είναι γενικόλογα και δεν αναφέρονται στο ύφος της δουλειάς που παρουσιάζεται. Δεν θέλω να κατευθύνω καμία ερμηνεία ή προσέγγιση.

Δεν έχω φυσικά γενικά πρόβλημα με τα κείμενα. Ετοιμάζω βιβλίο με ποιήματα και φωτογραφίες μου. Εδώ όμως η επιλογή και των δύο θα είναι με εντελώς διαφορετικά κριτήρια από ότι όταν διαλέγω φωτογραφίες ή ποιήματά μου για να παρουσιαστούν ως αυτόνομα. Επίσης έχω προβάλει σε συναυλίες και άλλες εκδηλώσεις φωτογραφίες μου με μουσική, αλλά κι εκεί δεν έδειχνα απλά φωτογραφίες, αλλά αφού είχα συνεννοηθεί με το συγκρότημα ή τον DJ είχα πειραγμένες και πειραματικές φωτογραφίες που δεν θα παρουσίαζα εύκολα μόνες τους κάπου.

Ο κάθε δημιουργός είναι ελεύθερος να εκφραστεί όπως νομίζει. Και κάποιοι κάνουν πραγματικά ωραίους συνδυασμούς. Το πρόβλημα όμως είναι ότι τείνει να γίνει μόδα και αυτό που δείχνει αυτή η τάση είναι η ανασφάλεια για την αγαπημένη μας τέχνη. Ας αφήσουμε τις φωτογραφίες όσο γίνεται μόνες τους, σεβόμενοι έτσι και τη δουλειά μας και τον κόσμο που μπορεί ελεύθερος να νοιώσει και να καταλάβει αυτό που θέλει και μπορεί.

Και μια διευκρίνιση: Οι φωτογραφίες που συνοδεύουν το άρθρο έχουν επιλεχθεί ως παραδείγματα καλής χρήσης κειμένου μαζί με φωτογραφία!

Το άρθρο αυτό πρωτοδημοσιεύτηκε στο ΦΩΤΟΛΟΓΙΟ (μπείτε στη σελίδα του για να δείτε και τις άλλες φωτογραφίες που το συνοδεύουν)

Η φωτογραφία εδώ είναι του Γιώργου Δεπόλλα από το πρότζεκτ του: ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ (1990-91)